Bir Defter Sayfasında Saklı Kalan Kelimeler: Türkçede Arapça Kaç Kelime Var?
Kayseri’de yaşadığım eski apartmanın küçük odasında, akşamın sessizliğinde yine günlüğümü açtığım bir geceydi. Penceremin önünden Erciyes’in karanlık silueti görünüyordu. Masamın üzerinde yarım kalmış bir çay, birkaç eski kitap ve yıllardır biriktirdiğim not defterlerim vardı. 25 yaşındaydım ve hayatımın bazı dönemlerinde kelimelere sığınmayı alışkanlık hâline getirmiştim.
O gece günlüğümün boş bir sayfasına sadece bir cümle yazdım:
“Bazı kelimeler nereden geldiğini bilmeden insanın hayatına dokunuyor.”
Bu cümleyi yazdıktan sonra uzun süre düşündüm. Çocukluğumdan beri duyduğum, kullandığım, bazen anlamını bile bilmeden söylediğim birçok kelimenin aslında farklı coğrafyalardan geldiğini fark ettim. Özellikle Arapçadan Türkçeye geçmiş kelimeler dikkatimi çekmeye başladı.
Kendi kendime şu soruyu sordum: “Türkçede Arapça kaç kelime var?”
Bu basit gibi görünen soru, o gece beni saatlerce eski sözlüklerin, kitapların ve kendi hatıralarımın arasında dolaştırdı.
Bir Kelimenin Peşinden Giden Bir Akşam
Ertesi gün Kayseri’de her zamanki yürüyüş rotamda dolaşırken aklım hâlâ aynı sorudaydı. Çocukluğumda dedemin kullandığı kelimeleri hatırlıyordum. Onun konuşma tarzında öyle kelimeler vardı ki kulağıma sıcak ve tanıdık gelirdi. Bazılarının Arapça kökenli olduğunu hiç düşünmemiştim.
Dedem “hayırlısı olsun” derdi, “şükretmek lazım” derdi, “sabır en büyük güçtür” derdi. Ben o kelimelerin sadece ailemize ait olduğunu sanırdım. Meğer bazıları yüzyıllar boyunca farklı diller arasında yolculuk etmiş, sonra Türkçenin içinde kendine bir yuva bulmuştu.
Bu keşif beni hem heyecanlandırdı hem de biraz hüzünlendirdi. Çünkü yıllardır kullandığım kelimelerin aslında ne kadar büyük hikâyeler taşıdığını yeni fark ediyordum.
Bir kelimenin sadece harflerden oluşmadığını anladım. Her kelimenin içinde bir tarih, bir insan, bir yolculuk vardı.
Günlüğümde Açılan Eski Sayfalar
O gece eski günlüklerimi karıştırdım. Lise yıllarında yazdığım sayfalara baktım. O zamanlar kullandığım birçok kelimenin anlamını bilmeden yazdığımı fark ettim. “Hayal”, “huzur”, “sabah”, “kitap”, “haber”, “fikir”, “insan”, “adalet” gibi kelimeler hayatımın her döneminde yanımdaydı.
Bir anda garip bir duyguya kapıldım.
Bir yandan mutlu oldum çünkü dilimizin ne kadar zengin olduğunu görüyordum. Diğer yandan kendime biraz kızdım. Çünkü her gün kullandığım kelimelerin geçmişini hiç merak etmemiştim.
Kendi kendime “Bunca yıl kelimelerle yaşadın ama onların hikâyelerini hiç dinlemedin” dedim.
Bu düşünce beni derinden etkiledi.
Türkçede Arapça Kökenli Kelimelerin Yeri
Türkçe, tarih boyunca birçok dille etkileşim içinde olmuş bir dildir. Arapça da bu dillerden biridir. Özellikle İslamiyet’in kabulünden sonra Arapça kökenli birçok kelime Türkçeye girmiştir. Eğitim, bilim, sanat, hukuk, din ve günlük yaşam alanlarında kullanılan çok sayıda kelime zaman içinde Türkçenin bir parçası hâline gelmiştir.
“Türkçede Arapça kaç kelime var?” sorusunun tek bir kesin cevabı vermek kolay değildir. Çünkü kullanılan sözlük, kelimelerin nasıl sınıflandırıldığı ve hangi dönemlerin ele alındığı sonucu değiştirebilir. Ancak farklı kaynaklarda Türkçede binlerce Arapça kökenli kelimenin bulunduğu belirtilir. Bazı çalışmalar bu sayının 6 binin üzerinde olduğunu gösterirken, geniş kapsamlı değerlendirmelerde daha yüksek rakamlarla da karşılaşılabilir.
Fakat benim için önemli olan sayı değildi.
Beni etkileyen şey, bu kelimelerin hayatımızdaki yeriydi.
Bir sabah kahvaltı yaparken söylediğim bir kelime, bir arkadaşla sohbet ederken kullandığım bir ifade ya da bir kitap okurken karşıma çıkan bir kavram… Hepsi geçmişten bugüne uzanan görünmez köprüler gibiydi.
Kayseri Sokaklarında Kelimeleri Dinlemek
Bir süre sonra günlük hayatımda kullandığım kelimelere daha dikkat etmeye başladım. Kayseri’nin eski sokaklarında yürürken insanların konuşmalarını dinliyordum. Bir esnafın müşterisine söylediği cümlede, yaşlı bir amcanın anlattığı anıda, bir annenin çocuğuna seslenişinde kelimelerin izlerini arıyordum.
Bir gün mahallemizdeki küçük bir dükkâna girdim. Yaşlı bir amca yıllardır yaptığı gibi çay ikram etti. Sohbet sırasında bana geçmişten bahsetti. Kullandığı bazı kelimeler beni yine düşündürdü.
O an içimde büyük bir merak oluştu.
Eskiden sadece iletişim kurmak için kullandığım kelimeler artık bana hikâye anlatıyordu. Sanki her biri “Ben buraya nasıl geldim biliyor musun?” diye soruyordu.
Bu his bana büyük bir umut verdi.
Çünkü dilin değişmesinden korkmak yerine, onun büyümesini ve farklı kültürlerden aldığı izleri anlamaya başlamıştım.
Bir Sayının Ötesinde: Kelimelerin Duygusu
Bazen insanlar bir dili sadece kurallar ve kelime listeleri olarak görür. Oysa benim için dil artık yaşayan bir hatıra gibi.
“Türkçede Arapça kaç kelime var?” sorusunun cevabı elbette önemlidir. Dil araştırmaları için kelime sayılarını bilmek gerekir. Ancak benim o gece fark ettiğim şey çok daha farklıydı.
Bir kelimenin değeri sadece kökeniyle ölçülmez.
Bir kelime, insanların yaşadığı duygularla değer kazanır.
Mesela “umut” kelimesini düşündüğümde geleceğe dair beklentilerim aklıma geliyor. “Huzur” dediğimde ailemle geçirdiğim sakin akşamları hatırlıyorum. “Hatıra” kelimesi bana eski fotoğrafları ve geçmiş günleri düşündürüyor.
Bu kelimeler artık sadece sözlük maddeleri değil. Benim hayatımın parçaları.
Dilimle Kurduğum Yeni Bağ
O gece günlüğümün son sayfasına şu cümleyi yazdım:
“Bir dili tanımak, aslında kendini biraz daha tanımaktır.”
Bu cümle benim için çok özel oldu. Çünkü kelimelerin sadece konuşmak için kullanılan araçlar olmadığını anladım. Onlar geçmişle bugün arasında kurulan bağlardı.
Arapça kökenli kelimeler de Türkçenin içinde uzun yıllardır yaşayan misafirler değil, zamanla bu dilin bir parçası olmuş ifadelerdi. İnsanlar nasıl farklı yerlerden gelip yeni hayatlar kuruyorsa, kelimeler de farklı dillerden gelip başka bir dilde yeni anlamlar kazanabiliyordu.
Bunu fark ettiğimde içimdeki merak yerini büyük bir sevgiye bıraktı.
Daha önce bilmediğim şeyleri öğrenmek bana mutluluk verdi. Aynı zamanda biraz pişmanlık hissettim. Çünkü yıllarca yanımda olan kelimelerin hikâyelerini keşfetmek için neden daha önce başlamadığımı düşündüm.
Ama sonra kendime şunu söyledim:
“Her keşfin bir zamanı vardır.”
Belki de 25 yaşında, Kayseri’deki küçük odamda, eski günlüklerimin arasında bu soruyla karşılaşmam gerekiyordu.
Kelimelerin Bize Bıraktığı Miras
Bugün hâlâ günlük tutmaya devam ediyorum. Her yeni sayfada kullandığım kelimelere biraz daha dikkat ediyorum. Bazen bir kelimenin anlamını araştırıyor, bazen de onun geçmişini düşünüyorum.
Çünkü artık biliyorum ki kelimeler sessiz değildir.
Onların içinde insanların sevinçleri, acıları, umutları ve hayalleri saklıdır.
Türkçede Arapça kaç kelime var sorusu beni sadece bir sayı arayışına götürmedi. Beni kendi dilimi daha çok sevmeye, geçmişimi daha iyi anlamaya ve kullandığım her kelimenin değerini fark etmeye yönlendirdi.
Belki yarın başka bir kelimenin peşine düşeceğim. Belki başka bir dilin Türkçeye bıraktığı izleri araştıracağım.
Ama bugün bildiğim bir şey var:
Kelimeler, insan hayatının görünmeyen hatıralarıdır.
Ve bazen tek bir soru, insanın kendi hikâyesine açılan en güzel kapı olabilir.